Post po raz pierwszy pojawił się w serwisie doklasy.pl

Jak pokazać nazistowską propagandę?

Odwoływanie się do książek, filmów czy muzyki bliskiej uczniom to bardzo dobre narzędzie do pracy w czasie lekcji. Ułatwia nam z jednej strony nawiązanie z uczniami kontaktu przez rozmowę o rzeczach, które dobrze znają, z drugiej zaś - tłumaczenie wydarzeń, procesów czy decyzji odwołując się do bliskich im tekstów kultury. Jacek pisał kiedyś o tym na przykładzie Gwiezdnych Wojen.

Wspominał tam między innymi, że cała saga może być pomocna w ukazywaniu, czym są ustroje totalitarne i jakie w nich znaczenie ma posługiwanie się określoną symboliką. Dzisiaj chciałbym rozwinąć jeden aspekt tego zagadnienia, proponując zestawienie przemówienia Hitlera z mową generała Huxa z Przebudzenia Mocy.

W trakcie lekcji poświęconych systemom totalitarnym w stalinowskiej Rosji i nazistowskich Niemczech sporo miejsca poświęcam formom i znaczeniu propagandy. Po rozmowie na temat poglądów Hitlera zawartych w Mein Kampf oraz przyczyn i drogi jego dojścia do władzy zajmujemy się więc analizowaniem materiałów propagandowych z tamtego okresu. Skupiamy się na plakatach i budowaniu za ich pomocą kultu przywódcy. Zwieńczeniem tego wątku jest natomiast analiza przemówienia Hitlera  wygłoszonego 30 sierpnia 1933 roku na zakończenie zjazdu NSDAP.

Przemówienie to zostało nagrane przez Leni Riefenstahl i stało się częścią jednego z najważniejszych filmów propagandowych w dziejach, czyli Triumfu Woli. Moi uczniowie radzą sobie z angielskim na tyle, że oglądam z nimi odpowiedni fragment w wersji z angielskimi napisami. Dostępna wersja polska ma nieco słabszą jakość. Przemówienie jest punktem kulminacyjnym filmu i trwa około 12 minut.  

W trakcie jego oglądania uczniowie mają szukać odpowiedzi na cztery pytania. Po pierwsze chcę, żeby zauważyli do kogo i po co Hitler przemawia, a także krótko streścili, o czym mówi. Po drugie chcę, by wyłapali wszelkie idee i przejawy ideologii nazistowskiej, które poznaliśmy na poprzednich zajęciach (a więc przywiązanie do narodu jako wspólnoty, poszukiwanie wroga, niechęć do innych ras, stawianie na siłę narodu, krytyka starego porządku, dążenie do odbudowy siły państwa itp.). Po trzecie zależy mi, żeby zwrócili uwagę na elementy filmu, które mają służyć budowaniu kultu jednostki (sposób filmowania lekko z dołu, liczne oklaski i przebitki na entuzjastyczne reakcje słuchających, ruch kamery ukazujący zasłuchanych i potakujących współpracowników itp.). Wreszcie na koniec ważny jest sposób przemawiania Hitlera (a więc gesty, modulowanie głosu, wprowadzanie fragmentów spokojniejszych i mocnych, tych drugich więcej w drugiej części mowy, długa pauza przed rozpoczęciem wystąpienia, budowanie napięcia, dawanie czasu na wybrzmienie oklasków itp.). Wydruk z pytaniami dla uczniów dostępny jest tutaj. Omawianie wszystkich tych elementów ma prowadzić do pogłębienia świadomości uczniów na temat sposobów budowanie kultu jednostki w państwach totalitarnych.

Po analizie przemówienia i odpowiedzi na powyższe pytania zapowiadam, że zaprezentuję jeszcze jeden, podobny film, który chciałbym, żeby porównali z tym, co właśnie widzieliśmy.  Odtwarzam wtedy przemówienie generała Huxa z Przebudzenia MocyNiestety nie dysponuję wersją z polskimi podpisami, ale mniej ważna jest teraz dla mnie treść mowy. Ważniejsza jest za to strona formalna, a więc sceneria (wielkie flagi, ustawione szyki, skupieni słuchacze, monumentalne dekoracje). Przede wszystkim zaś zwracam uwagę (zwykle uczniowie sami to dostrzegają) na podobieństwo w sposobie mówienia i przekazywania emocji tak, żeby porwać za sobą tłumy.

Warto zapytać tutaj, dlaczego autorzy gwiezdnej sagi posłużyli się nawiązaniami do przemówień Hitlera i ich oprawy. Moi uczniowie nie mają wątpliwości, że nazizm i stosowana przez jego propagandzistów estetyka stał się wzorem dla przekonującego ukazania ciemnej strony i jako taki był jej synonimem. Mam nadzieję, że Wasi uczniowie też bez trudu to dostrzegą i jasne będzie dla nich utożsamienie ciemnej strony mocy z nazistami.

PS. Na koniec można też puścić uczniom anglojęzyczny film stworzony przez jednego z youtuberów, który zestawia elementy fabuły i scenografii  Gwiezdnych Wojen z elementami ideologii nazistowskiej i jej wizualnymi emanacjami.